ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਰਸੀ: ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - Didar Singh
Host:-
Balkirat Singh
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਰਸੀ 'ਤੇ ਜਾਣੋ ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਹਾਨ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ। ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਫਤਿਹ, ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਕਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ।
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ) ਦਾ ਨਾਮ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਜੇਤੂ ਅਤੇ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੀ ਧਾਂਸ ਅੱਜ ਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 11 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਿਸਲ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੱਕ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਹਰ ਇੱਕ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਹੈ।
ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1780 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਵਿਖੇ ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ Barsi Maharaja Ranjit singh.mp3 ਫ਼ਾਈਲ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਬੀਬੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਡੇਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਦਾ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਸਰਦਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ 11 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਆ ਗਈ।
ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਫਤਿਹ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਖਿਤਾਬ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਸਦਕਾ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਜਿੱਤ ਲਈ ਸੀ। 1799 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਇਆ। ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1801 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤਿਲਕ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਮਹਾਰਾਜਾ' ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕੀਦਤ: ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਕਾ
ਜਦੋਂ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਸਦਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ 'ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਕਾ' ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਬੂਤ ਸੀ।
ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਫੌਜੀ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਕਸੂਰ, ਮੁਲਤਾਨ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਨੁਸ਼ਹਿਰਾ ਅਤੇ ਜਮਰੌਦ ਵਰਗੇ ਕਈ ਇਲਾਕੇ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਏ। 1809 ਦੀ ਸਤਲੁਜ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੁਖ਼ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਤਿੱਬਤ ਤੋਂ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਖੈਬਰ ਤੱਕ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ:
-
ਲਾਹੌਰ
-
ਕਸ਼ਮੀਰ
-
ਪਿਸ਼ਾਵਰ
-
ਮੁਲਤਾਨ
ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਰਕਬਾ 1,40,436 ਵਰਗ ਮੀਲ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਲਗਭਗ 53 ਲੱਖ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਆਮਦਨ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਸੀ। ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਲੀਹਾਂ 'ਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵੀ ਲਈਆਂ।
ਆਖਰੀ ਦਰਬਾਰ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ
ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਅਧਰੰਗ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ। 1836 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ। ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕੁਰਸੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਬਾਗ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 101 ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਸਲਾਮੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਸੰਬੋਧਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਜ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ। ਅਖੀਰ, 1839 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ 59 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਫਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਚਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਸੜ ਗਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਲੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗ਼ਦਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।
What's Your Reaction?
