ਦੋ ਭਰਾ: ਇੱਕ ਭਾਵੁਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ | Do Bhra Emotional Punjabi Story

**ਦੋ ਭਰਾ**

ਪਿੰਡ ਦੀ ਹੱਦ ਮੁੱਕਣ ਸਾਰ, ਪਹੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੜ੍ਹੇ ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਖੰਡਰ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਕੋਈ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕਦੇ ਇੱਥੇ ਹਾਸੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਕੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਤਰੇੜਾਂ ਪੈ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਬੇਤਰਤੀਬਾ ਨਦੀਨ ਉੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਰਸਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਲਿਆਂ ਵਾਲੀ ਛੱਤ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਪਾਣੀ ਟਪਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਸ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀਆਂ ਵੱਟਾਂ 'ਤੇ ਕਦੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਵਕਤ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਕੇ ਗਹਿਣੇ ਪੈ ਗਈ ਤੇ ਫਿਰ ਵਿਕ ਗਈ। ਹੁਣ ਬਚਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਬਸ ਇਹ ਢਹਿਣ ਕੰਢੇ ਆਇਆ ਕੋਠਾ, ਅਤੇ ਦੋ ਬਜ਼ੁਰਗ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿੱਘਾ ਸਾਥ — ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੀਤਾ ਸਿੰਘ।

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਹੁਣ ਮੰਜੇ ਜੋਗਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ; ਲੱਤਾਂ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਮੀਤਾ ਆਪ ਦਮੇ ਦਾ ਮਰੀਜ਼ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਹਰ ਪਲ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਵੀਰ ਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਵਾਇਆ; ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਔਝੜ ਪੈਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਲਾਠੀ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਨਾਇਬ ਸਿੰਘ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਬਾਲ-ਬੱਚੇ ਲੈ ਕੇ ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡ ਜਾ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਸੰਸਾਰਕ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੰਨਾ ਉਲਝਿਆ ਕਿ ਪਿਛਾਂਹ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਤਾਂ ਦੂਰ, ਕਦੇ ਖ਼ਬਰਸਾਰ ਲੈਣ ਜੋਗਾ ਵੀ ਨਾ ਰਿਹਾ।

ਇਸ ਬੇਸਹਾਰਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਆਸਰਾ ਗੁਆਂਢਣ ਪ੍ਰੀਤ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨੇਕ ਘਰ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਦੋਵਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਗਰਮ ਰੋਟੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਕਦੇ ਲੋੜ ਵੇਲੇ ਕੱਪੜੇ-ਲੀੜੇ ਦਾ ਆਹਰ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ। ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਜਦੋਂ ਵੀ ਰੋਟੀ ਫੜਦਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਥਿੜਕਦੀਆਂ ਬੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦਿਲੋਂ ਅਸੀਸ ਨਿਕਲਦੀ, "ਜਿਉਂਦੀ ਰਹਿ ਧੀਏ... ਰੱਬ ਤੈਨੂੰ ਦੋਹੀਂ ਜਹਾਨੀਂ ਸੁਖੀ ਰੱਖੇ।"

ਦਿਨ ਲੰਘਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਿੱਤ ਨਿੱਘਰਦੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਉਹ ਪਾਸਾ ਪਰਤਣ ਜੋਗਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ ਤੇ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੀਤਾ, ਖੰਘਦੇ-ਖੰਘਦੇ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਝਾੜੂ ਚੁੱਕਦਾ ਤੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੈਲੀ ਚਾਦਰ ਬਦਲਣ ਲੱਗਦਾ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਸੁਰਜਨ ਨੇ ਗਿਲਾਨੀ ਅਤੇ ਲਾਚਾਰੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਾ ਲਿਆ। ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, "ਮੀਤਿਆ... ਅੱਜ ਰਹਿਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਵੀਰ... ਤੂੰ ਆਪ ਮਸਾਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਏਂ, ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਨਾ ਖਪਿਆ ਕਰ।"

ਮੀਤੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਬਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਫਿੱਕਾ ਹਾਸਾ ਲਿਆਂਦਾ, ਜਿਸ ਪਿੱਛੇ ਅਥਾਹ ਦਰਦ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੋਹ ਨਾਲ ਝਿੜਕਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ, "ਲੈ, ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਹੋਇਐ ਵੱਡੇ ਵੀਰ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਭਲਾ-ਚੰਗਾ ਆਂ, ਤੂੰ ਐਵੇਂ ਝੂਰਾ ਨਾ ਕਰਿਆ ਕਰ।"

ਸੁਰਜਨ ਚੁੱਪ ਵੱਟ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀਆਂ ਕੰਬਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਅਤੇ ਧੌਂਕਣੀ ਵਾਂਗ ਚੱਲਦੇ ਸਾਹਾਂ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕਫ਼ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਮੁਹਤਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਹ ਉਹ ਅਟੱਲ ਪਿਆਰ ਸੀ ਜੋ ਹਰ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੀ।

ਕਮਰਾ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਕੇ ਮੀਤੇ ਨੇ ਸੁਰਜਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਕੇ ਢੋਅ ਲੁਆ ਦਿੱਤੀ।

"ਮੀਤਿਆ..." ਸੁਰਜਨ ਨੇ ਮੱਧਮ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ।

"ਹਾਂ ਵੀਰ?"

"ਜੇ ਕਿਤੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਰ ਗਿਆ... ਤਾਂ ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਕਿੱਦਾਂ ਕੱਟੇਂਗਾ?"

ਮੀਤੇ ਦੇ ਕਲੇਜੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੌਲ ਪਿਆ। ਉਸਨੇ ਝੱਟ ਗੱਲ ਟੋਕ ਦਿੱਤੀ, "ਵੀਰ, ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾ... ਰੱਬ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਐਸੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਕਰਿਆ ਕਰ।" ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਏ ਗਿੱਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਦੋਵੇਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚੁੱਪ ਪਸਰ ਗਈ—ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚੁੱਪ, ਜਿੱਥੇ ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਉਮਰਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਸੀ, ਪਰ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਤੀਜਾ ਜੀਅ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਤੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਐਨੀ ਵਿਗੜ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਉੱਠਣੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੰਜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲਾਚਾਰ ਵਜੂਦ। ਜਿਹੜਾ ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਲਾਠੀ ਬਣਿਆ ਫਿਰਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਹ ਆਪ ਹਿੱਲਣ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ।

ਸੰਝ ਢਲੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੀਤ ਰੋਟੀ ਦੀ ਥਾਲੀ ਲੈ ਕੇ ਆਈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਭਰ ਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤਾਇਆ ਜੀ, ਜੇ ਕਹੋ ਤਾਂ ਨਾਇਬ ਚਾਚੇ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਘੱਲ ਦਿਆਂ? ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਈਏ?"

ਮੀਤੇ ਨੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ, "ਨਹੀਂ ਧੀਏ... ਉਹ ਆਪਣੇ ਟੱਬਰ-ਟੀਹਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ ਏ, ਐਵੇਂ ਉਹਨੂੰ ਕਾਹਨੂੰ ਦੁਵਿਧਾ 'ਚ ਪਾਉਣਾ।"

"ਪਰ ਤਾਇਆ, ਆਖ਼ਰ ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਸੱਕਾ ਭਰਾ ਏ..." ਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ।

"ਭਰਾ ਤਾਂ ਹੈ ਪੁੱਤ," ਮੀਤੇ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਚ ਲਈਆਂ, "ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਦੁਨੀਆਂ ਏ।"

ਇਸ ਸਾਦੇ ਜਿਹੇ ਜੁਆਬ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਰੋਸਾ ਸੀ, ਨਾ ਸ਼ਿਕਵਾ—ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸਮਝੌਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਮਰ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਹੋਣੀ ਨਾਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਉਸ ਰਾਤ ਬਾਹਰ ਘੁੱਪ ਹਨੇਰਾ ਸੀ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਵਾਲੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਮੱਧਮ ਲਾਟ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਪਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੀਤੇ ਨੇ ਕਰਵਟ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ, "ਵੱਡੇ ਵੀਰ..."

"ਹਾਂ ਮੀਤਿਆ..." ਸੁਰਜਨ ਨੇ ਮਸਾਂ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਿਆ।

"ਵੀਰ, ਉਹ ਵੀ ਕੀ ਵੇਲੇ ਸਨ... ਜਦੋਂ ਆਪਾਂ ਤਿੰਨੇ ਰਲ ਕੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ।"

ਸੁਰਜਨ ਦੀਆਂ ਬੁੱਝਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੀਤ ਦੀ ਕੋਈ ਕਿਰਨ ਚਮਕੀ। "ਹਾਂ... ਨਾਇਬ ਅਜੇ ਮਸਾਂ ਗਿੱਠ-ਮੁੱਠ ਦਾ ਸੀ, ਤੂੰ ਉਹਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਗੇੜੀਆਂ ਕਢਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।"

"ਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਘੁਰਕੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਲਾਡਾਂ ਨਾਲ ਵਿਗਾੜ ਨਾ," ਮੀਤੇ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਆ ਗਈ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਕੁਝ ਪਲ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ।

ਫਿਰ ਮੀਤੇ ਨੇ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਵੀਰ... ਜੇ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੱਬ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਨਾ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ ਏ..."

ਸੁਰਜਨ ਨੇ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਛੱਤ ਵੱਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਮੰਗੇਂਗਾ ਮੀਤਿਆ?"

ਮੀਤੇ ਨੇ ਸਾਰੀ ਜਾਨ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕੰਬਦਾ ਹੱਥ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਦੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ। "ਮੈਂ ਰੱਬ ਤੋਂ... ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਵੀਰ ਹੀ ਦੁਬਾਰਾ ਮੰਗੂੰਗਾ।"

ਸੁਰਜਨ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਥਿੜਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖਾਰੇ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਕੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਵਿੱਚ ਜਜ਼ਬ ਹੋ ਗਏ। "ਮੈਂ ਵੀ ਵੀਰ... ਮੈਂ ਵੀ..." ਉਹ ਬਸ ਇੰਨਾ ਹੀ ਕਹਿ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ।

ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੀਤ ਛਾਬਾ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਚੁੱਪ ਸੀ। "ਤਾਇਆ ਜੀ... ਓ ਤਾਇਆ ਜੀ..." ਉਸਨੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਖੜਕਾ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਧੜਕਣ ਲੱਗਾ।

ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਕਮਰੇ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਟੱਪੀ, ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥੋਂ ਛਾਬਾ ਛੁੱਟ ਗਿਆ। ਮੀਤਾ ਆਪਣੇ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਰਿੜ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਮੰਜੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਹੱਥ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁਰਜਨ ਦੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਫੜੀ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਸੁਰਜਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਦਾ ਲਈ ਮੀਚੀਆਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਮੀਤੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸੁਕੂਨ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਦੋ ਭਰਾ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਕੱਠੇ ਤੁਰੇ ਸਨ, ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਫ਼ਰ 'ਤੇ ਵੀ ਇੱਕੋ ਸਾਹੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਜੁੜ ਗਈ। ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਰਥੀਆਂ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਸਜਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਨਾਇਬ ਸਿੰਘ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਧਾਹਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਰੋਣ ਲੱਗਾ, "ਵੱਡੇ ਵੀਰੋ... ਮੈਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿਓ... ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੁੱਖਾਂ ਪਿੱਛੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ... ਮੈਂ ਕਦੇ ਮੁੜ ਕੇ ਤੁਹਾਡਾ ਹਾਲ ਤੱਕ ਨਾ ਪੁੱਛਿਆ..." ਪਰ ਹੁਣ ਪੱਥਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਰੀਰ ਕੋਈ ਜੁਆਬ ਦੇਣ ਜੋਗੇ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਸਿਵਿਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਠੰਢੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਾਇਬ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁੰਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੜਿਆ। ਕੱਚੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਬੇਬੇ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਲੱਕੜ ਦਾ ਸੰਦੂਕ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕੰਬਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸੰਦੂਕ ਦਾ ਜੰਗਾਲਿਆ ਕੁੰਡਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਲੀੜਿਆਂ ਹੇਠ ਇੱਕ ਪੀਲੀ ਪੈ ਚੁੱਕੀ ਤਸਵੀਰ ਪਈ ਸੀ। ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਖਿੜ-ਖਿੜਾਉਂਦੇ ਹੱਸ ਰਹੇ ਸਨ।

ਨਾਇਬ ਨੇ ਉਹ ਤਸਵੀਰ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਘੁੱਟ ਲਈ ਅਤੇ ਵਿਹੜੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਸ ਪਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤਾਂ ਜੋੜ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਜੋ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਨਮੋਲ ਸੀ—ਆਪਣੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਪਿਆਰ—ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿਕ ਜਾਣ ਤਾਂ ਮੁੜ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਢੱਠੇ ਹੋਏ ਮਕਾਨ ਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸਾਰੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਸਾਡੀ ਇੱਕ ਝਲਕ ਉਡੀਕਦੇ-ਉਡੀਕਦੇ ਤੁਰ ਜਾਣ, ਉਹ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਮੋੜ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਦੇ ਨਾ ਭੁੱਲੋ ਕਿ ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਦੋ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ