ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜ਼ੁਬੈਰ ਅਹਿਮਦ ਨਾਲ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲਬਾਤ: ਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਵਾਰਿਸ ਦੀ ਹੀਰ
Host:-
Gautam Kapil
ਰੇਡੀਓ ਹਾਂਜੀ 'ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜ਼ੁਬੈਰ ਅਹਿਮਦ ਨਾਲ ਖ਼ਾਸ ਮੁਲਾਕਾਤ। ਜਾਣੋ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਗੁਰਮੁਖੀ-ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ, ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਵਾਰਿਸ ਦੀ ਹੀਰ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ।
ਰੇਡੀਓ ਹਾਂਜੀ (1674 AM) ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਅ ਹੋਸਟ ਗੌਤਮ ਕਪਿਲ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਆਏ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ, ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜ਼ੁਬੈਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ (ਪਰਥ) ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਇਸ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ, ਸਾਹਿਤਕ ਸਫ਼ਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਤੇ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ 'ਹੀਰ' ਦੇ ਬਗ਼ਾਵਤੀ ਰੂਪ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ।
ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜ਼ੁਬੈਰ ਅਹਿਮਦ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ
1958 ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਜ਼ੁਬੈਰ ਅਹਿਮਦ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਇਲਾਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹੋਏ। ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਬਟਾਲਾ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1984 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਐੱਮ.ਏ. ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1991 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਪਲੋਮਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਉਹ 2018 ਵਿੱਚ ਓਲਡ ਇਸਲਾਮੀਆ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫ਼ਰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲੋਂ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲੋਂ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੁਣਦੇ-ਸੁਣਦੇ ਅਚੇਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਬਣਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹਾਂ।"
ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਦੇਣ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸਨਮਾਨ
ਜ਼ੁਬੈਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਿਖੇ ਹਨ:
-
ਮੀਂਹ ਬੂਹੇ ਤੇ ਬਾਰੀਆਂ (2001)
-
ਕਬੂਤਰ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਗਲੀਆਂ (2013) – ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ 2014 ਵਿੱਚ ਖੱਦਰਪੋਸ਼ ਟਰੱਸਟ ਵੱਲੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਉਦਘਾਟਨੀ 'ਢਾਹਾਂ ਇਨਾਮ' ਮਿਲਿਆ।
-
ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੰਧ (2019) – ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ 2020 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 'ਢਾਹਾਂ ਇਨਾਮ' ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦਮ ਯਾਦ ਨਾ ਕੀਤਾ (1996) ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚਾਰ ਲੇਖ (2016) ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਨ ਮਰਫੀ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ Grieving for Pigeons: Twelve Stories of Lahore ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਐਥਾਬਾਸਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈੱਸ (2022) ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ 'ਦਅ ਰੀਡਿੰਗਜ਼' ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਕੀਤਾ ਵੱਡਾ ਉਪਰਾਲਾ
1984 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਗੈਰ-ਵਪਾਰਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ 'ਕਿਤਾਬ ਤ੍ਰਿੰਜਣ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ 2009 ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਲਾਨਾ ਰਸਾਲਾ 'ਬਾਰਾਂ ਮਾਹ' ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਪਰਥ ਦਾ ਮਾਹੌਲ
ਗੌਤਮ ਕਪਿਲ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਥ ਦੀ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਹਵਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅੱਜ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ 1960-70 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਹਰੇ-ਭਰੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜੋ ਹੁਣ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠਾਂ ਗਵਾਚ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ, ਲਿਪੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਰਿਸ ਦੀ 'ਹੀਰ'
ਜ਼ੁਬੈਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਤੇ ਸਕੂਲੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਯੋਗ ਦਰਜਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ 'ਹੀਰ' ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿੱਤਰਸੱਤਾਤਮਕ ਸਮਾਜ, ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਬਗ਼ਾਵਤੀ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੀਰ ਇੱਕ ਨਿਡਰ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
ਰੇਡੀਓ ਹਾਂਜੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜ਼ੁਬੈਰ ਅਹਿਮਦ ਕੌਣ ਹਨ?
ਰੇਡੀਓ ਹਾਂਜੀ (Radio Haanji) ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜ਼ੁਬੈਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ 'ਹੀਰ' ਬਾਰੇ ਕੀ ਖ਼ਾਸ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ?
ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ?
What's Your Reaction?
