ਜਾਣੋ ਮੋਰਚਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਦਾ ਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਤਸ਼ੱਦਦ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿ ਕੇ ਸਹਾਰਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ, ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ, ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਦੁੱਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਰਹੰਦ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਸਾਕਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਹੀ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮਹੰਤਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੋਰਚੇ ਲਗਾਏ। ਇਹਨਾਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 'ਮੋਰਚਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ' ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਟੱਲ ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਿਖਾਈ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਵੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।
ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਦਾ ਰਵੱਈਆ
20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ 'ਤੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ। ਮਾਇਆ, ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਸ਼ੈਹ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੰਤ ਆਪਣੇ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਦਾ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੁਰੇ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਅਯਾਸ਼ ਰੁਚੀਆਂ ਲਈ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਸਰਦਾਰ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਛੋਆ ਨੇ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਨੇ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੀ ਛਕ ਲਿਆ, ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਸ਼ੈਹ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਦੋਬਾਰਾ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਵੱਈਏ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਦੀਆਂ ਧੱਜੀਆਂ ਉਡਾਉਣ ਲੱਗਾ।
ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰ
ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਲੱਕੜਾਂ ਵੱਢਣ ਗਏ 5 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਸਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਚਮਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 5 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਗਿਆ ਕਿ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲੱਕੜਾਂ ਵੱਢਣਾ ਪੰਥ ਦਾ ਇਲਾਕਾਈ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹੱਕ ਹੈ। ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਇਸ ਜਥੇ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 100-100 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਪੁੱਜਣ ਲੱਗੇ।
ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਤਸ਼ੱਦਦ
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ 'ਸਤਿਨਾਮ ਵਾਹਿਗੁਰੂ' ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆ ਰਹੇ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ:
-
ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਧੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
-
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਦੇ ਨਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧੱਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
-
ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਡਾਂਗਾਂ ਅਤੇ ਲਾਠੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿ ਕੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਝੱਲਿਆ ਪਰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿਦਕ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟੇ।
ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫ਼ਤਿਹ
ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਚੋਲਗੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭਿਆ। ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਚੋਲਾ ਬਣਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਮਹੰਤ ਤੋਂ ਠੇਕੇ 'ਤੇ ਦਿਵਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਹਟਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਪੱਕਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਿੱਤ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
ਮੋਰਚਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ' ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ?
ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਜ੍ਹਾ ਕੀ ਬਣੀ ਸੀ?
ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਰੋਲ ਨਿਭਾਇਆ?
ਕੀ ਮੈਂ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰੇਡੀਓ 'ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?
ਰੇਡੀਓ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਦੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
What's Your Reaction?
