ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਅਤੇ ਬਦਲਦਾ ਸਰੂਪ - Des Punjab Ki Gal Kichai -Pritam Singh Rupal & Gautam Kapil
Host:-
Gautam Kapil
Pritam Singh Rupal
Des Punjab Ki Gal Kichai with Pritam Singh Rupal and Gautam Kapil on Radio Haanji 1674 AM explores Punjab festivals, rural artisans, and cultural changes.
ਰੇਡੀਓ ਹਾਂਜੀ 1674 AM ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 'ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ ਕੀ ਗੱਲ ਕੀਚੈ' ਵਿੱਚ ਹੋਸਟ ਗੌਤਮ ਕਪਿਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਰੂਪਾਲ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਰੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਮੇਤ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਬਾਜ਼ਾਰਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਰਸਮੀ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੀਵਾਲੀ ਜਾਂ ਦੀਪਮਾਲਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰਾਮਾਇਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਘਿਓ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਇਹ ਦਿਨ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਜਦੋਂ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਦੀਪਮਾਲਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਨ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਸੀ।
ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਵੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੀਵੇ, ਚਾਨਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਨਿਮਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਦੀਵਾ ਹੀ ਚਾਨਣ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਨਣ ਸਿਰਫ਼ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਧੋ ਕੇ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰੇਮ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਬਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ ਗੇੜ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਾਰੀਗਰੀ
ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਤਿਉਹਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਪੱਕਣ ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਦਸਹਿਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸਾਉਣੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਜਿਵੇਂ ਕਪਾਹ, ਨਰਮਾ, ਬਾਜਰਾ ਅਤੇ ਗੁਆਰਾ ਘਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਕਣਕ ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਕੋਲ ਵਿਹਲ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰੌਣਕਾਂ ਸਿਖ਼ਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਸਨ। ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿੱਪਣ-ਪੋਚਣ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚੱਲਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
ਇਸ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰੀ ਸੀਜ਼ਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਹਿਲੂ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਘੁਮਿਆਰ ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਦੀਵੇ, ਘੜੇ, ਚਾਟੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾੜ੍ਹਨੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਤੇਲੀ ਕੋਹਲੂ ਚਲਾ ਕੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਅਤੇ ਤਿਲਾਂ ਦਾ ਤੇਲ ਕੱਢਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਪਤ ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਬਾਲਣ ਅਤੇ ਮਠਿਆਈਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੁਲਾਹੇ ਅਤੇ ਦਰਜ਼ੀ ਨਵੇਂ ਵਸਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਅਕਸਰ ਜਿਣਸ ਜਾਂ ਅਨਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹਰ ਕਾਰੀਗਰ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਚੱਲਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।
ਬਾਜ਼ਾਰਵਾਦ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਬਦਲਦਾ ਰੂਪ
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਵੱਡੇ ਬਾਜ਼ਾਰਵਾਦ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਦੌਰ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਅਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਥਾਂ ਚੀਨੀ ਲਾਈਟਾਂ ਅਤੇ ਬਿਜਲਈ ਉਪਕਰਨਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ ਖ਼ੁਦ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਟਾਕਾ ਇੰਡਸਟਰੀ ਬਣ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵਾਕਾਸ਼ੀ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਫ਼ੇ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਤਿਉਹਾਰ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਫੋਟੋਆਂ, ਵਿਊਜ਼ ਅਤੇ ਲਾਈਕਸ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਟੜੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੇਲਾਂ ਨੇ ਮੱਲ ਲਈ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਸੁਨੇਹਾ ਜੋ ਕਿ ਮਿਲ-ਬੈਠ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਵੰਡਣ ਅਤੇ ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਇਸ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬੇ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਾਂਝ
ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਇਸ ਮੂਲ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ। ਮੈਲਬੌਰਨ ਅਤੇ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵੇ ਵਾਲੀ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾ ਜੋੜਨ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਕਿਰਤ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਨ।
ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਰੇਡੀਓ ਹਾਂਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੋ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਅਪਡੇਟਸ ਲਈ Today Updates ਸੁਣੋ, ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਲਈ Kitaab Kahani ਵੇਖੋ, ਅਤੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਲਈ The Deep Talk ਜ਼ਰੂਰ ਸਰਵਣ ਕਰੋ।
Listen free at haanji.com.au
Frequently Asked Questions
ਇਸ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ?
ਰੇਡੀਓ ਹਾਂਜੀ ਉੱਤੇ 'ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ ਕੀ ਗੱਲ ਕੀਚੈ' ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੀ ਹੈ?
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਕੀ ਹੈ?
ਸਰੋਤੇ ਰੇਡੀਓ ਹਾਂਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਹਨ?
What's Your Reaction?
