3 ਜੂਨ 1984 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ: ਜਦੋਂ ਸੱਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੰਗਤਾਂ 'ਤੇ ਮੰਡਰਾਏ ਸੰਕਟ ਦੇ ਬੱਦਲ - ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਜਦੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੂਨ 1984 ਦੇ ਉਹ ਦਿਨ ਹਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਵਲੂੰਧਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰੇਡੀਓ ਹਾਂਜੀ (Radio Haanji) ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੋਡਕਾਸਟ 'ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ' (Sikh History) ਵਿੱਚ ਹੋਸਟ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ 3 ਜੂਨ 1984 ਦੇ ਦਿਨ ਵਾਪਰੀਆਂ ਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਹੀ ਭਾਵੁਕ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵੇਰਵਾ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਦਿਨ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸੰਗਤਾਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਸ ਨਿਵਾਉਣ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਾਰਤੀ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਅਤੇ ਕਰਫਿਊ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲ

3 ਜੂਨ 1984 ਦਾ ਦਿਨ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪੁੰਜ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। 2 ਜੂਨ ਤੋਂ ਲੱਗੇ ਸਖ਼ਤ ਕਰਫਿਊ ਦਰਮਿਆਨ, 3 ਜੂਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਰੇਡੀਓ 'ਤੇ ਇੱਕ ਖ਼ਬਰ ਨਸ਼ਰ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰਫਿਊ ਹਟਾਉਣ ਜਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ। ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਜਥਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਸੱਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਣ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਣ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗੀਆਂ।

ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੇ ਸਵਾਲ

ਜਦੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈਆਂ, ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਸੀ। 1 ਜੂਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਇਮਾਰਤਾਂ 'ਤੇ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ 'ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਅਤੇ ਅਸਹਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਸਵਾਲ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਆਖਰ ਭਾਰਤੀ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਮਨੋਰਥ ਹੈ।

ਫ਼ੌਜੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਜਨਰਲਾਂ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ

ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, 1 ਜੂਨ ਨੂੰ ਹੋਈ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਇੱਕ ਚਾਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਜਾਂਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਣਨੀਤੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ।

ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸਥਿਤ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ 'ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮੈਦਾਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਕੇ. ਸੁੰਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੇਨ ਕੈਂਪ ਤੋਂ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਆਰਮੀ ਸਟਾਫ਼ ਜਨਰਲ ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ਵੈਦਿਆ ਇਸ ਸਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ।

ਮਾਰਕ ਟੱਲੀ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਅਤੇ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਵਾਬ

ਇਸੇ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਮਾਹੌਲ ਦੌਰਾਨ ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. (BBC) ਲੰਡਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੱਤਰਕਾਰ ਮਾਰਕ ਟੱਲੀ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੌਜੂਦ ਸੰਤ ਗਿਆਨੀ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਮਾਰਕ ਟੱਲੀ ਨੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੰਨੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਗੇ?

"ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਮਨ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ 10 ਲੱਖ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਜ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ। ਉਹ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਣਗੇ।"

ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀ

ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ, ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਠਾਹਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਬੈਠਕ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨਰਲ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਨੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ) ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਣੇ ਸਾਰੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਕਰਨ। ਜਨਰਲ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰਣਨੀਤਕ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਭਾਵੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਮੂੰਹ-ਤੋੜ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

ਧੋਖਾ: ਦੁਬਾਰਾ ਕਰਫਿਊ ਅਤੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਫਸੀਆਂ ਮਾਸੂਮ ਸੰਗਤਾਂ

3 ਜੂਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਹੁੰਦੇ-ਹੁੰਦੇ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਅਸਲ ਯੋਜਨਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਰੇਡੀਓ 'ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਦੁਬਾਰਾ ਖ਼ਬਰ ਚੱਲੀ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅਗਲੇ 32 ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਫਿਰ ਤੋਂ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਫਿਊ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਐਲਾਨ ਇੰਨਾ ਅਚਾਨਕ ਸੀ ਕਿ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।

ਜਿਹੜੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸੁਖਆਸਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਇਸ ਅਚਾਨਕ ਲੱਗੇ ਕਰਫਿਊ ਕਾਰਨ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਫਸ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਬਾਹਰ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਪਹਿਰਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਵਸ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਸਨ, ਹੁਣ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੁਖਾਂਤ ਦੇ ਮੁਹਾਣੇ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ।

ਰੇਡੀਓ ਹਾਂਜੀ ਦੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣੋ

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਰੇਡੀਓ ਹਾਂਜੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਪੋਡਕਾਸਟਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਓ:

• ਦਿਨ ਭਰ ਦੀਆਂ ਤਾਜ਼ਾ ਖ਼ਬਰਾਂ ਲਈ ਸੁਣੋ: Today Updates Podcast
• ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ: Indian Updates
• ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਹਾਸੇ ਦੇ ਪਲਾਂ ਲਈ: Laughter Therapy Episodes
• ਭਾਵੁਕ ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ: Kitaab Kahani Audio Stories
• ਵਿਗਿਆਨ, ਪੁਲਾੜ ਅਤੇ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ਗੱਲਾਂ: The Deep Talk Show
• ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਚਰਚਾ: Boys Meetup
• ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪੰਨੇ: Notebook Podcast

ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ (FAQs)

1. 3 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕਿਉਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ?

3 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਹਾੜੇ ਮੌਕੇ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਣ ਲਈ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਸਨ।

2. 3 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਕਰਫਿਊ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ?

ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 3 ਜੂਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਕਰਫਿਊ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸੰਗਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆ ਗਈਆਂ। ਪਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦੁਬਾਰਾ 32 ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਕਰਫਿਊ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਗਤਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਫਸ ਗਈਆਂ। ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

3. ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਮਾਰਕ ਟੱਲੀ ਦੇ ਸਵਾਲ 'ਤੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ?

ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ 10 ਲੱਖ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਆਸਰੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਗੇ।

4. ਜੂਨ 1984 ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੌਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ?

ਮੈਦਾਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਕੇ. ਸੁੰਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲ ਕੋਲ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੈਂਪ ਤੋਂ ਜਨਰਲ ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ਵੈਦਿਆ ਇਸ ਸਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।