ਕਾਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ: ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣਾ ਆਦਰਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਸਨ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਹੈ ਸ਼ਹੀਦ ਕਾਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ। 24 ਮਈ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਰੇਡੀਓ ਹਾਂਜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ "ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ ਕੀ ਗੱਲ ਕੀਚੇ" ਵਿੱਚ ਹੋਸਟ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਹਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਰੂਪਾਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਣਛੂਹੇ ਪਹਿਲੂਆਂ 'ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਲੇਖ ਉਸੇ ਭਾਵੁਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਰਧਕ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਚੋੜ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਕਾਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦਾ ਜਨਮ 1896 ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੱਜਦੇ-ਪੁੱਜਦੇ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਇਆ ਸਿਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਅਤੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਪੱਧਰ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਨਤਾ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਗੁਆਚ ਗਈ।

In This Article

• ਕਾਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦਾ ਜਨਮ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਕੀ ਸੀ?
• ਬਰਕਲੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸਿਆਸੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
• ਗਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਕੌਣ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕੀ ਸੀ?
• ਪੁਰਾਣੇ ਗਦਰਿਆਂ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ?
• 1915 ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੱਦਾਰੀ
• ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਗੁਰੂ ਕੌਣ ਸਨ ਅਤੇ ਸਰਾਭਾ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ?
• ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਕਿਉਂ ਓਹਲੇ ਰਹੀ?
• ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ (Key Takeaways)
• ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ (FAQs)

ਕਾਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦਾ ਜਨਮ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਕੀ ਸੀ?

ਕਾਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਮਈ 1896 ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਭਵਿੱਖ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਲ 1912 ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ, ਬਰਕਲੇ (UC Berkeley) ਵਿੱਚ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਇੰਸ ਦਾ ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਬਰਕਲੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸਿਆਸੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

ਅਮਰੀਕਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕਾਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ 'ਨਾਲੰਦਾ ਕਲੱਬ' ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ ਸੀ। ਇਸ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਬਾਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੀ ਚੰਗਿਆੜੀ ਬਾਲ ਦਿੱਤੀ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਵਰਗੇ ਕੱਟੜ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਗਏ, ਜਿੱਥੋਂ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।

ਗਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਕੌਣ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕੀ ਸੀ?

ਸਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਦੇ ਯੁਗਾਂਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ 'ਗਦਰ' ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਹਰੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਪਕੜ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਤਾਂ ਜੋ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ।

ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਕੋਈ ਆਮ ਪਰਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰ ਸੀ। ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ ਲਿਥੋ-ਪ੍ਰਿੰਟ ਪ੍ਰੈਸ ਰਾਹੀਂ ਪਸ਼ਤੋ, ਬੰਗਾਲੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਮੇਤ ਸੱਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਰਾਭਾ ਨੇ ਖੁਦ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਲੋਕ ਲਿਖੇ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪੁਰਾਣੇ ਗਦਰਿਆਂ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ?

ਪੋਡਕਾਸਟ "ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ ਕੀ ਗੱਲ ਕੀਚੇ" ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਰੂਪਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਭਾਵੁਕ ਨੁਕਤਾ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਗਦਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ-ਆਸਮਾਨ ਦਾ ਫਰਕ ਹੈ। ਅੱਜ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਸਣ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਲੈਣ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਗਦਰੀ ਬਾਬੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਲੰਬਰ ਮਿੱਲਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਕਮਾਈ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੈੱਟ ਸਨ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਖਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਆਰਾਮ, ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾਅ 'ਤੇ ਲਾ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਪਰਤ ਆਏ।

1915 ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੱਦਾਰੀ

ਜਦੋਂ 1914 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੌਕਾ ਮੰਨਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਰਾਭਾ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ (ਕੋਲੰਬੋ) ਦੇ ਰਸਤੇ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਯੋਜਨਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਵਰਗੀਆਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਛਾਉਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਰੋਹ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 21 ਫਰਵਰੀ 1915 ਮਿੱਥੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਅਫਸੋਸ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਖੁਫੀਆ ਤੰਤਰ (CID) ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਮੁਖਬਰ ਅਤੇ ਗੱਦਾਰ ਵਾੜ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿਹੱਥਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਗੁਰੂ ਕੌਣ ਸਨ ਅਤੇ ਸਰਾਭਾ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ?

ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਿਆਸੀ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਕਾਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਬਰਾਮਦ ਹੋਈ ਸੀ।

ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਟ੍ਰਾਇਲ ਦੌਰਾਨ ਜੱਜ ਨੇ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਮ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਜ਼ਾ ਘੱਟ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਸਰਾਭਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮੈਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਜਨਮ ਵੀ ਮਿਲਣ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹਰ ਜਨਮ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਭੂਮੀ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਇਸੇ ਦਲੇਰੀ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਮਹਿਜ਼ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 16 ਨਵੰਬਰ 1915 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇਸ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਰੰਗ ਭਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਕਿਉਂ ਓਹਲੇ ਰਹੀ?

ਪੋਡਕਾਸਟ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਾਭਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਮੁਕਾਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਜੋ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ? ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਰਾਭਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਧੰਨ ਕੌਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਸਿੱਧੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਰਿਹਾ, ਸਰਾਭਾ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਓਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹੁਣ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ; ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਲਵਾਰਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਏਅਰਪੋਰਟ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਹੀਦ ਕਾਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕਦਮ ਹੈ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਤੱਥ ਜੋ ਇਸ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਉਹ ਸੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਿੱਚ 'ਬਸੰਤੀ' (ਪੀਲੇ) ਰੰਗ ਦਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ। ਇਸ ਤਿਰੰਗੇ ਝੰਡੇ ਵਿੱਚ ਲਾਲ, ਹਰਾ ਅਤੇ ਬਸੰਤੀ ਰੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕ੍ਰਾਸ ਕੀਤੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਸਨ। ਸਰਾਭਾ ਨੇ ਖੁਦ ਬਸੰਤੀ ਰੰਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤੀ ਰੰਗ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ।

ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ (Key Takeaways)

• ਸ਼ਹੀਦ ਕਾਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਮਈ 1896 ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।
• ਉਹ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬਰਕਲੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (UC Berkeley) ਗਏ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ 'ਨਾਲੰਦਾ ਕਲੱਬ' ਰਾਹੀਂ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।
• ਉਹ ਸਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਤੋਂ ਛਪਣ ਵਾਲੇ 'ਗਦਰ' ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ, ਜੋ ਸੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
• 21 ਫਰਵਰੀ 1915 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫੌਜੀ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਮੁਖਬਰਾਂ ਦੀ ਗੱਦਾਰੀ ਕਾਰਨ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਈ।
• ਮਹਿਜ਼ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 16 ਨਵੰਬਰ 1915 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਸਨ।
• ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਤਿਰੰਗੇ ਝੰਡੇ ਵਿੱਚ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ 'ਬਸੰਤੀ' ਰੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ-ਸਿੱਖ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।

ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ (FAQs)

ਸਵਾਲ: ਕਾਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ?
ਜਵਾਬ: ਕਾਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ 16 ਨਵੰਬਰ 1915 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਤਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਮਹਿਜ਼ 19 ਸਾਲ ਸੀ।

ਸਵਾਲ: ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਝੰਡੇ ਦੇ ਰੰਗ ਕਿਹੜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਖਾਸ ਸੀ?
ਜਵਾਬ: ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਝੰਡਾ ਤਿਰੰਗਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਾਲ, ਹਰਾ ਅਤੇ ਬਸੰਤੀ (ਪੀਲਾ) ਰੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕੱਟਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਸਨ। ਕਾਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤੀ ਰੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।

ਸਵਾਲ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ?
ਜਵਾਬ: ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਾਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਦਰਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਨਿਡਰਤਾ ਅਤੇ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।

ਸਵਾਲ: ਹਲਵਾਰਾ ਏਅਰਪੋਰਟ ਦਾ ਨਾਮ ਕਿਸ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਹਲਵਾਰਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਏਅਰਪੋਰਟ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਹੀਦ ਕਾਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

ਸਵਾਲ: ਗਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਕਿਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ?
ਜਵਾਬ: ਗਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ 'ਯੁਗਾਂਤਰ ਆਸ਼ਰਮ' ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫੌਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਜ਼ਰੀਆ ਸੀ।

ਸਾਡੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਾਡਾ ਮਾਣ ਹਨ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਹਾਂਜੀ ਦੇ ਸ਼ੋਅ "ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ ਕੀ ਗੱਲ ਕੀਚੇ" ਰਾਹੀਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣਾ ਸਾਡੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਆਰਟੀਕਲ ਪਸੰਦ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੋਡਕਾਸਟ ਸੁਣਨ ਲਈ ਰੇਡੀਓ ਹਾਂਜੀ ਐਪ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਹੋ? ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹੇਠਾਂ ਕਮੈਂਟ ਬਾਕਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰੋ।