ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ - ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਅਤੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਾਤਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - Didar Singh
Host:-
Balkirat Singh
ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਾਤਾ ਦੇ ਭਾਵੁਕ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣੋ।
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਮਾਣ ਦੀ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਦੌੜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਅਦੁੱਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਗਾਥਾ ਹੈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਉੱਠੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਇਆ। ਆਓ, ਪੋਡਕਾਸਟ 'ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ' ਦੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਗਠਨ ਦੀ ਭਾਵੁਕ ਤੇ ਗੌਰਵਮਈ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਏ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ
ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 1595 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੜਫ ਸੀ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੇਵਕ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ।
ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਗੰਢਾ (ਪਿਆਜ਼) ਭੰਨ ਕੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਹਾਬਲੀ ਸੂਰਮਾ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੀ ਧੌਣ ਭੰਨੇਗਾ ਅਤੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣੇਗਾ। ਇਹ ਬਚਨ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸੀ।
ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਰੱਖਿਆ
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਈਰਖਾ ਦੀ ਅੱਗ ਬਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੇ, ਜੋ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਗੱਦੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੂੰ ਦਿਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਬਾਲ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਭਿਆਨਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਰਚੀਆਂ। ਕਦੇ ਸਪੇਰਾ ਭੇਜ ਕੇ ਡੰਗ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਕਦੇ ਦਾਈ ਦੇ ਥਣਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਦਹੀਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪਰ ਜਿਸਦਾ ਰਾਖਾ ਆਪ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹੋਵੇ, ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਕੀ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਰੱਬੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਸਫਲ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ।
ਸਿੱਖਿਆ, ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਿਆਈ
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਥਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ, ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਜੰਗੀ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਕੀਤਾ।
ਸਾਲ 1606 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਕੇਵਲ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਤਦ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਅਤੇ ਭਾਵੁਕ ਮੋੜ ਆਇਆ। ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੱਸਦੇ-ਹੱਸਦੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀ ਲਿਆ। ਇਸ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਗਮ ਨੂੰ ਸੀਨੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜੀ ਅਤੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ।
ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਕੱਟੜ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਮਾਲਾ ਜਪਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਫੜਨ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਗੁਰਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੇਲ੍ਹੀ-ਟੋਪੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਮੀਰੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਰੂਹਾਨੀ ਭਗਤੀ ਦੀ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਭੇਜੇ ਕਿ ਹੁਣ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਭੇਟਾ ਵਜੋਂ ਚੰਗੇ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਣ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਉਸ ਹੰਕਾਰੀ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਲਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ 2 ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਥੜਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ 12 ਫੁੱਟ ਉੱਚੇ 'ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ' (Akal Takht Sahib) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਿਆ।
ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ 'ਬੰਦੀ ਛੋੜ' ਦਾਤਾ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਸੂਰਬੀਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਸਭ ਦਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲੀ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਗੇ, ਸਗੋਂ ਉੱਥੇ ਕੈਦ ਬੇਕਸੂਰ 52 ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ 52 ਕਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚੋਗਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਲੀ ਫੜ ਕੇ ਸਾਰੇ 52 ਰਾਜਾ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਏ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਕਰਕੇ ਜਗਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਾਤਾ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ।
ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣਾ
ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜੰਗਾਂ ਲੜੀਆਂ:
-
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪਿੱਪਲੀ ਸਾਹਿਬ) ਦੀ ਜੰਗ
-
ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ
-
ਮਹਿਰਾਜ ਦੀ ਜੰਗ
-
ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ
ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਅਤੇ 1644 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।
ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਜ਼ੁਲਮ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿਣਾ ਕਾਇਰਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣਾ ਹੀ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਪੋਡਕਾਸਟ ਦੇ ਇਸ ਭਾਗ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜੋ ਅਤੇ ਇਸ ਵੀਰਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ।
What's Your Reaction?
